บทที่ ๘: ตุงเหล็กตุงตอง ตุงนำพ้นวิบากกรรม สะพานข้ามขุมนรกและพุทธศิลป์แห่งความหลุดพ้น
คลี่คลายปริศนาธรรม "ตุงเหล็กตุงตอง" พุทธศิลป์โลหะ ๑๑ ชนิดฉุดพ้นขุมนรก และความหมายของบาตรพระ-ผ้าไตรบนฝาโลงในจารีตล้านนา
อภิปรัชญาแห่งตุงโลหะและวัตถุกรรมฐาน ๑๑ ชาติ
ในพิธีศพของล้านนาโบราณ หรือ "ประเพณีเฮือนเย็น" สิ่งที่ปรากฏอย่างโดดเด่นบนฝาโลงศพเคียงคู่กับบาตรพระ คือ "ตุงเหล็กตุงตอง" ซึ่งมีลักษณะเป็นชุดธงโลหะรูปคล้ายตะขาบขนาดเล็ก แม้ผู้คนทั่วไปจะเรียกย่อเพียงสองชนิด ทว่าแท้จริงแล้ว ตุงชุดนี้เป็นตัวแทนของวัตถุธาตุ ๑๑ ชนิด ที่พระโพธิสัตว์ทรงใช้ยึดเป็นอารมณ์กรรมฐานในการบำเพ็ญบารมี ๑๑ ชาติสำคัญ (ทศชาติชาดก รวมกับชาติสุดท้ายของพระสิทธัตถะ):
- พระเตมิยะ (เนกขัมมบารมี): อาศัย ดิน
- พระมหาชนก (วิริยบารมี): อาศัย ทราย
- พระสุวรรณสาม (เมตตาบารมี): อาศัย ไม้
- พระเนมิราช (อธิษฐานบารมี): อาศัย ตะกั่ว (จีน)
- พระมโหสถ (ปัญญาบารมี): อาศัย ดีบุก (เหียก)
- พระภูริทัต (ศีลบารมี): อาศัย ข้าวเปลือก
- พระจันทกุมาร (ขันติบารมี): อาศัย ทองเหลือง/ทองแดง (ตอง)
- พระนารท (อุเบกขาบารมี): อาศัย ข้าวเปลือก
- พระวิทูรบัณฑิต (สัจจบารมี): อาศัย ข้าวสาร
- พระเวสสันดร (ทานบารมี): อาศัย เงิน
- พระสิทธัตถะ (ชาติสุดท้ายก่อนตรัสรู้): อาศัย ทองคำ
ด้วยเหตุที่ไม่อาจเรียกชื่อตุงทั้ง ๑๑ ชนิดได้ครบในคราวเดียว ชาวล้านนาจึงเรียกรวมว่า "ตุงเหล็กตุงตอง" เพื่อความกระชับ โดยเชื่อว่าพระคาถาบาลีชาติพระเจ้าและตุงชุดนี้มีอานุภาพสูงสุดในการพาดผ่านดวงวิญญาณของผู้ล่วงลับให้ข้ามพ้นจากห้วงทุกข์
อานิสงส์การฉุดพ้นขุมนรกและนิทานสาธก
คัมภีร์ธรรมอานิสงส์ตานตุงเหล็กตุงตองได้บันทึกนิทานสาธกแสดงอานุภาพไว้หลายเรื่อง อาทิ:
- ภิกษุผู้หลงป่า: ภิกษุรูปหนึ่งเกิดจิตผูกพันในโพรงไม้ก่องยามมรณภาพ จึงไปเกิดเป็นตุ๊กแกติดอยู่ในโพรงไม้นั้น ญาติได้ทำบุญสร้างตุงเหล็กตุงตองพร้อมกองทรายและข้าวเปลือกข้าวสารอย่างละ ๑๐๘ กอง อุทิศให้ จึงช่วยให้วิญญาณหลุดพ้นจากอัตภาพสัตว์เลื้อยคลานไปสู่สุคติ
- ธิดาเศรษฐีแก้กรรม: หญิงสาวผู้เคยวางยาหมามุ่ยบนที่นอนของภรรยาน้อย เกิดมาในชาติต่อมาต้องทนทุกข์จากโรคคันทั่วร่าง พระพุทธองค์โปรดให้รักษาศีลห้าและถวายทานตุงเหล็กตุงตอง ๑๑ ผืน จึงหายจากโรคร้าย
- หางตุงช้อนวิญญาณ: ชายผู้ประกอบบาปกรรมหนาแน่นกำลังจะถูกยมบาลโยนลงสู่หม้อทองแดงในนรก ทว่าด้วยอานิสงส์ที่เขาเคยถวายตุงผ้าขาวไว้ในวิหาร หางตุงได้จุ่มลงมาในหม้อนรกแล้วช้อนพาดร่างของเขาให้ลอยพ้นขึ้นสู่สรวงสวรรค์
ปริศนาธรรมบาตรพระและผ้าไตรบนฝาโลง
นอกจากตุงเหล็กตุงตอง โบราณจารย์ยังกำหนดให้วางบาตรพระที่มีข้าวสารใส่ไว้ครึ่งค่อนบาตรพร้อมดอกไม้ธูปเทียน ไว้บนฝาโลง มุ่งหมายให้เป็นเสบียงทิพย์เพื่อให้ดวงวิญญาณนำไปสักการะบูชาพระเกศแก้วจุฬามณีบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์
ส่วนผ้าไตรจีวรที่ทอดไว้บนโลงนั้น เกิดจากจารีตดั้งเดิมของล้านนาที่ไม่มีการทอดผ้าบังสุกุลหน้าเชิงตะกอน ชาวบ้านจึงนำผ้าไตรมาถวายพระพุทธรูปในวันถวายทานก่อนพิธีเผา เพื่อให้ดวงวิญญาณได้อาศัยร่มเงากาสาวพัสตร์ และเกาะชายผ้าเหลืองเดินทางสู่สุคติภูมิ ปราศจากการตกต่ำในอบายภูมิจนกว่าจะหมดสิ้นอายุขัยแห่งผลบุญ