สงวน โชติสุขรัตน์ | คำนิยมโดย พระธรรมราชานุวัตร และ เสฐียรโกเศศ (พระยาอนุมานราชธน) | จัดพิมพ์โดย สงวนการพิมพ์ · พ.ศ. ๒๕๐๙ (ค.ศ. 1966)
ประเพณีไทยภาคเหนือ
หนังสือประเพณีไทยภาคเหนือ (พ.ศ. ๒๕๐๙) โดยสงวน โชติสุขรัตน์ พร้อมคำนิยมจากเสฐียรโกเศศและพระธรรมราชานุวัตร — งานบันทึกประเพณีและวัฒนธรรมล้านนาคลาสสิกที่บุกเบิกงานวิจัยภาคสนาม
สารบัญทั้งหมด (27 บท)
- บทนำและคำนิยมประวัติศาสตร์: มานุษยวิทยาล้านนา มรดกเสฐียรโกเศศ และรากเหง้าไท-ลัวะ ศึกษาบทนำประวัติศาสตร์หนังสือ "ประเพณีไทยภาคเหนือ" ของสงวน โชติสุขรัตน์ คำนิยมเสฐียรโกเศศ และการหลอมรวมชาติพันธุ์ไท-ลัวะ
- บทที่ ๑: ประเพณีตรุษสงกรานต์และดำหัว วัฏจักรปีใหม่เมือง คติวันเน่า และสุนทรียศาสตร์แห่งการขอขมา เจาะลึกประเพณีตรุษสงกรานต์และดำหัวล้านนาโบราณ วันสังขารล่อง คติวันเน่า การก่อเจดีย์ทราย และศาสตร์แห่งการขอขมาสูมาคารวะ
- บทที่ ๒: สืบชาตาเมือง – สืบชาตาบ้าน – สืบชาตาคน: ผังค่ายกลมณฑลพิธี ๕๐๐ ปี และการค้ำชะตาชีวิตล้านนา เปิดผังค่ายกล ๕๐๐ ปี พิธีสืบชาตาเมืองเชียงใหม่สมัยพระเจ้าเมืองแก้ว การสวด ๖ พระคัมภีร์รอบเวียง สืบชาตาบ้าน และกระโจมสามขาค้ำชีวิต
- บทที่ ๓: ทานข้าวสลาก กิ๋นก๋วยสลาก สลากโชค และมหาทานสลากย้อมแห่งสตรีชาวยอง เจาะลึกประเพณีกิ๋นก๋วยสลากล้านนาโบราณ คติการจารึกเส้นสลาก มหาทานสลากโชคจำลองเรือนทิพย์ และสลากย้อมสูงเสียดฟ้าแห่งสตรีชาวยอง
- บทที่ ๔: แอ่วสาว – เสียผี: สุนทรียศาสตร์แห่งการเกี้ยวราตรี คัมภีร์กวีคำเครือ และกฎหมายผีบรรพบุรุษล้านนา เจาะลึกจารีตแอ่วสาวล้านนาโบราณ ดนตรีซึงสะล้อ วรรณศิลป์คำเครือเกี้ยวพาราสี และกฎเหล็กการเสียผีบรรพบุรุษเพื่อปกป้องสิทธิ์สตรี
- บทที่ ๕: ตุง: พุทธศิลป์แห่งศรัทธา ธงทิวข้ามมิติ และมหากาพย์การฉุดวิญญาณพ้นนรก เจาะลึกศาสตร์แห่งตุงล้านนาโบราณ ตุงดอยตุง ๑๖ กิโลเมตร อานุภาพฉุดวิญญาณพ้นนรกภูมิ และปริศนาธรรมตุงสามหางนำศพสู่สุคติ
- บทที่ ๖: ลอยกระทง – ตามประทีป (ฉบับสมบูรณ์): มหากาพย์ลอยโขมดพันปี อหิวาตกโรคหริภุญชัย พิธีจองเปรียง และการถอดรหัสนางนพมาศ คลี่คลายประวัติศาสตร์ลอยกระทงล้านนา กำเนิดลอยโขมดพันปีจากอหิวาตกโรคหริภุญชัย พิธีจองเปรียง และการถอดรหัสนางนพมาศ
- บทที่ ๗: ตั้งธรรมหลวง – เทศน์มหาชาติ: สุนทรียศาสตร์แห่งระบำเสียง ๑๓ กัณฑ์ ค่ายกลป่าหิมพานต์ และมหาทานบูชา ๑,๐๐๐ สิ่ง เจาะลึกประเพณีตั้งธรรมหลวงล้านนา สุนทรียศาสตร์ระบำเสียง ๑๓ กัณฑ์ ค่ายกลจำลองป่าหิมพานต์ และพิธีสวดเบิกถวายข้าวมธุปายาสยามรุ่งอรุณ
- บทที่ ๘: ซอเมือง: วรรณศิลป์มุขปาฐะ ปี่จุม–สะล้อ–ซึง มหากาพย์ ๙ ทำนอง และปฐมบทเสียงคร่ำครวญแห่งเวียงเจ็ดลิน เจาะลึกศิลปะซอเมืองล้านนา กำเนิดจากเสียงร่ำไห้พระนางอุมพะกาย วงปี่จุมสะล้อซึง ๙ มหาทำนอง และตำนานค่าวซอโรงพิมพ์เจริญเมือง
- บทที่ ๙: เข้าอินทขีล: ปาฏิหาริย์เสาหลักเมืองสวรรค์ อ่างขางยักษ์ ๑๐๑ ภาษา และจิตวิญญาณ ๙ ตระกูลลัวะ เจาะลึกประเพณีเข้าอินทขีล ตำนานเสาหลักเมืองเชียงใหม่ อ่างขางยักษ์ ๑๐๑ ภาษาใต้พิภพ การฟ้อนหอกดาบ และปาฏิหาริย์ ๙ ตระกูลลัวะ
- บทที่ ๑๐: แฮกนา: ปฐมพิธีกรรมแรกนาขวัญขุนหลวงวิลังคะ เสาปลาในคำ และคติเฉลวตาแหลวไล่สัตว์ป่า เจาะลึกประเพณีแฮกนาล้านนา ปฐมพิธีกรรมขุนหลวงวิลังคะ เสาไม้รวกปลาในคำ ตำนานยันต์ตาแหลวไล่สัตว์ป่า และการเสี่ยงทายดำนา ๙ กอแรก
- บทที่ ๑๑: พิธีสู่ขวัญควาย: ภราดรภาพแห่งสิ่งมีชีวิต ด้ายมงคล ๓๒ ขวัญ และสุนทรียศาสตร์แห่งการขอขมาแรงงาน เจาะลึกพิธีสู่ขวัญควายล้านนา คติขวัญ ๓๒ เท่าเทียมมนุษย์ การผูกด้ายมงคลปลายเขา โองการขอขมาแรงงาน และสุนทรียศาสตร์แห่งความกตัญญู
- บทที่ ๑๒: ประเพณีส่งเคราะห์: ศาสตร์ปั๊บสาของอาจารย์หนาน ถาดสะตวงสี่แพร่ง และการเจรจาต่อรองกับพญามัจจุราช เจาะลึกประเพณีส่งเคราะห์ล้านนา ศาสตร์ปั๊บสาของอาจารย์หนาน ถาดสะตวงสี่แพร่ง ตุง ๔ สี และมหากาพย์การต่อรองกับผีร้ายและปู่แถนย่าแถน
- บทที่ ๑๓: ขึ้นท้าวทั้งสี่: สถาปัตยกรรมเสาเดี่ยวค้ำฟ้า สะตวง ๖ มหาทิศ และค่ายกลพิทักษ์มงคลพิธี เจาะลึกพิธีขึ้นท้าวทั้งสี่ล้านนา สถาปัตยกรรมเสาเดี่ยวค้ำฟ้า สะตวง ๖ มหาทิศ โองการปั๊บสาของปู่อาจารย์ และค่ายกลพิทักษ์งานบุญปอยหลวง
- บทที่ ๑๔: พิธีส่งหาบส่งคอน: กลยุทธ์เจรจาข้ามภพภูมิ เครื่องบัตรพลีร้อยเปียด และการไถ่ถอนดวงวิญญาณเด็ก เจาะลึกพิธีส่งหาบส่งคอนล้านนา คติการทวงคืนวิญญาณของผีพ่อเกิดแม่เกิด เครื่องหาบเครื่องคอนจำลองสัมภาระ และการไถ่ถอนดวงวิญญาณเด็ก
- บทที่ ๑๕: ฮ้องขวัญ หรือ เฮียกขวัญ: สรีรศาสตร์แห่ง ๓๒ ดวงจิต บายศรีสะหลุงเงิน และมนต์ผูกมัดวิญญาณคืนเรือนกาย เจาะลึกพิธีฮ้องขวัญล้านนา สรีรวิทยาแห่งขวัญ ๓๒ บายศรีสะหลุงเงิน ข้าวปั้นไข่ต้ม และศาสตร์แห่งการผูกข้อมือซ้าย-ขวากักขังดวงจิตคืนเรือนกาย
- บทที่ ๑๖: ส่งแถน: ชะตาลิขิต ๑๒ นักษัตร มหาเทพบรรพชนปู่แถนย่าแถน และรหัสคัมภีร์ยื้อชีวิตโบราณ เจาะลึกพิธีส่งแถนล้านนา ชะตาลิขิต ๑๒ นักษัตร มหาเทพบรรพชนปู่แถนย่าแถน เครื่องสังเวย ๑๒ สิ่งในสะตวง และคัมภีร์ยื้อชีวิตโบราณ
- บทที่ ๑๗: ฟ้อนดาบ – ฟ้อนเจิง: ยุทธศิลป์คนหาญล้านนา มหาการตบมะผาบ กลองสะบัดชัย และวิชาดาบ ๑๒ เล่มสะท้านพิภพ เจาะลึกยุทธศิลป์ฟ้อนดาบ-ฟ้อนเจิงล้านนา การตบมะผาบสงครามจิตวิทยา กลองสะบัดชัย วิชาดาบ ๑๒ เล่ม และฟ้อนเล็บมรดกคุ้มหลวง
- บทที่ ๑๘: การละเล่นของพื้นเมือง: ม้าจกคอก เส็งกลองล้อวัว และมหากาพย์ชนกว่าง นักสู้ป่าอ้อยแห่งล้านนา เจาะลึกการละเล่นพื้นเมืองล้านนา ม้าจกคอก การเส็งกลองยาวหริภุญชัย และมหากาพย์ชนกว่าง นักสู้ป่าอ้อยแห่งแดนเหนือ
- บทที่ ๑๙: บทเห่กล่อมภาคเหนือ: สารานุกรมมุขปาฐะริมเปล มนต์รักของแม่ และภาพสะท้อนอารยธรรมล้านนาโบราณ เจาะลึกบทเห่กล่อมภาคเหนือ สารานุกรมมุขปาฐะริมเปล ๔ ชาติพันธุ์ไท ภาพสะท้อนคาราวานวัวต่างค้าเกลือ และแผนที่แสวงบุญพระธาตุล้านนา
- บทที่ ๒๐: การนับถือผีของไทยยวน: ผีปู่ย่าสายมารดา ม้าขี่เจ้าหลวงคำแดง และมหากาพย์สังเวยควายสดปู่แสะย่าแสะ เจาะลึกการนับถือผีไทยยวน กฎเหล็กผีปู่ย่าสายมารดา ร่างทรงม้าขี่เจ้าหลวงคำแดง และมหากาพย์สังเวยควายสดปู่แสะย่าแสะผสานผ้าพระบท
- บทที่ ๒๑: ฟ้อนผีมด – ฟ้อนผีเม็ง: นาฏการทรงเจ้าเข้าผี รหัสผ้าขาวโยงวิญญาณ และสายเลือดมอญโบราณแห่งหริภุญชัย เจาะลึกฟ้อนผีมด-ผีเม็งล้านนา นาฏการทรงเจ้าเข้าผี รหัสผ้าขาวโหนวิญญาณ สายเลือดมอญหริภุญชัย และกลองเต่งถั่งปลุกภวังค์จิต
- บทที่ ๒๒: การปลูกเรือน: สถาปัตยกรรมเสามงคล–เสานาง มนตราเซ่นวักพญานาค และศาสตร์ล้างขึดเคหสถานล้านนา เจาะลึกประเพณีปลูกเรือนล้านนา สหธรรมยกเสาเอกเสาโท เสามงคลพ่อเสานางแม่ คาถาเซ่นวักพญานาค และศาสตร์ล้างขึดเคหสถานโบราณ
- บทที่ ๒๓: สูตรก๋วม: มหาพิธีกรรมขับไล่ผีพราย บาตรพระครอบศีรษะ หลังคาจีวร ๔ ทิศ และค่ายกลสี่แพร่ง เจาะลึกพิธีสูตรก๋วมล้านนา การขับไล่ผีพรายตายทั้งกลม บาตรพระเหล็กครอบศีรษะ หลังคาจีวร ๔ ทิศ และค่ายกลหญ้าคาสี่แพร่ง
- บทที่ ๒๔: การทำบุญปอย: มหากรรมปอยหลวง ราชรถลูกแก้ว และสำเภาข้ามวัฏสงสารปอยเข้าสังฆ์ เจาะลึกการทำบุญปอยล้านนา มหาปอยหลวงฉลองวิหาร ขบวนแห่ครัวทาน ราชรถเจ้าชายลูกแก้ว และสำเภาไถ่ถอนวิญญาณตายทั้งกลมในปอยเข้าสังฆ์
- บทที่ ๒๕: พิธีขอฝน: ยุทธการสะเทือนฟ้า แห่นางแมว ปลาไม้ขอนลอยน้ำ และอิทธิฤทธิ์พระเจ้าฝนแสนห่า เจาะลึกพิธีขอฝนล้านนา แห่นางแมวสะเทือนพญาแถน ศาสตร์ปลาไม้ขอนลอยน้ำ มโนทัศน์ธรรมปลาจ้อน และอิทธิฤทธิ์พระเจ้าฝนแสนห่า
- บทที่ ๒๖: ประเพณีจุดบ้องไฟ: พุทธบูชาเพลิงสวรรค์ วิศวกรรมบ้องไฟหาง และบทฮ่ำบอกไฟสะเทือนเมฆา เจาะลึกประเพณีจุดบ้องไฟล้านนา พุทธบูชาเพลิงสวรรค์ วิศวกรรมบ้องไฟหางไม้ซาง หอคอยค้างสูงเสียดฟ้า และบทฮ่ำบอกไฟสะเทือนเมฆา