เวียงกุมกาม เชียงใหม่ ตั้งอยู่ในตำบลท่าวังตาล อำเภอสารภี ห่างจากคูเมืองเชียงใหม่ไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้เพียง 5 กิโลเมตร คืออดีตราชธานีแห่งแรกของอาณาจักรล้านนา สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 1829 โดยพญามังรายมหาราช ก่อนที่จะย้ายไปสร้างเมืองเชียงใหม่ เมืองโบราณรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าแห่งนี้จมหายไปใต้ตะกอนดินหนากว่า 1.5–2 เมตรจากมหาอุทกภัยแม่น้ำปิงเปลี่ยนทิศนานหลายร้อยปี จนกระทั่งกรมศิลปากรขุดค้นพบในปี พ.ศ. 2527 ปัจจุบันเปิดให้เข้าชมทุกวันตั้งแต่เวลา 08:00 – 17:00 น. ไม่มีค่าเข้าชมโบราณสถาน
ภูมิหลังประวัติศาสตร์: กำเนิด รุ่งเรือง และการล่มสลายใต้สายน้ำปิง
หลังพญามังรายทรงมีชัยเหนือแคว้นหริภุญไชย (ลำพูน) ในปี พ.ศ. 1824 พระองค์มีพระราชประสงค์จะสร้างเมืองหลวงเพื่อควบคุมเส้นทางการค้าลุ่มน้ำปิง จึงโปรดให้ขุดคูเมืองทั้ง 4 ด้าน ชักน้ำแม่ปิงเข้าขังไว้ และสถาปนาขึ้นเป็น "เวียงกุมกาม" ในปี พ.ศ. 1829
อย่างไรก็ดี ด้วยภูมิประเทศที่เป็นที่ราบลุ่มริมแม่น้ำ ทำให้เวียงกุมกามประสบปัญหาน้ำท่วมซ้ำซาก พระองค์จึงตัดสินใจย้ายราชธานีขึ้นไปทางทิศเหนือ สร้าง "นพบุรีศรีนครพิงค์เชียงใหม่" ขึ้นในปี พ.ศ. 1839 โดยยังคงให้เวียงกุมกามเป็นเมืองหน้าด่านและเมืองบริวาร ต่อมาในช่วงระหว่างปี พ.ศ. 2101 – 2317 ยุคที่พม่าเข้าปกครองล้านนา ได้เกิดมหาอุทกภัยครั้งประวัติศาสตร์ แม่น้ำปิงเปลี่ยนสายน้ำทะลักเข้าท่วมพัดพาตะกอนทรายและโคลนทับถมเวียงกุมกามจนกลายเป็น "เมืองใต้พิภพ" ที่สาบสูญไปจากแผนที่นานกว่า 300 ปี จนกระทั่งกรมศิลปากรขุดค้นพบร่องรอยพระพิมพ์ดินเผาโบราณที่วัดกานโถมในปี พ.ศ. 2527 จึงเป็นจุดเริ่มต้นของการขุดค้นเมืองใต้พิภพแห่งนี้อย่างเป็นทางการ อ่านเรื่องราวการสถาปนาเชียงใหม่โดยพญามังรายเพิ่มเติมได้ใน คู่มือวัดเจดีย์หลวงฉบับสมบูรณ์
4 โบราณสถานชิ้นเอกที่ต้องแวะชมในเวียงกุมกาม
1. วัดเจดีย์เหลี่ยม (วัดกู่คำ)
โบราณสถานแห่งเดียวในเวียงกุมกามที่ยังคงสภาพสมบูรณ์และเป็นวัดที่มีพระสงฆ์จำพรรษา พญามังรายโปรดให้สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 1831 โดยจำลองแบบมาจากเจดีย์กู่กุด วัดจามเทวี จังหวัดลำพูน ตัวเจดีย์เป็นทรงสี่เหลี่ยมซ้อนชั้น 5 ชั้น ศิลปะมอญ-หริภุญไชย ประดิษฐานพระพุทธรูปยืนในซุ้มจระนำรวม 60 องค์ ต่อมาในปี พ.ศ. 2451 พ่อค้าไม้ชาวพม่าได้บูรณะยอดเจดีย์ จึงปรากฏลวดลายพม่าประดับผสมผสาน
2. วัดกานโถม หรือ วัดช้างค้ำ (จุดแรกที่ขุดค้นพบ)
สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 1833 จุดกำเนิดการขุดค้นประวัติศาสตร์เวียงกุมกามในปี 2527 ไฮไลต์คือฐานเจดีย์โบราณที่มีซุ้มประดิษฐานพระพุทธรูปสองชั้น (ชั้นล่างนั่ง 4 องค์ ชั้นบนยืน 2 องค์) และฐานปูนปั้นรูปช้างค้ำรอบฐาน ภายในวัดยังมีต้นศรีมหาโพธิ์โบราณที่อัญเชิญเมล็ดพันธุ์มาจากลังกา และหอพญามังราย
3. วัดปู่เปี้ย (Wat Pu Pia)
โบราณสถานร้างที่ได้รับการยกย่องว่ามีผังพุทธาวาสและองค์เจดีย์ที่งดงามและสมบูรณ์ที่สุด เจดีย์ประธานเป็นทรงมณฑปยอดระฆัง ซุ้มจระนำทั้ง 4 ทิศยังคงร่องรอยลวดลายปูนปั้นนูนสูงรูปเทวดาและพุทธประวัติที่ประณีตงดงาม ตัววิหารและอุโบสถตั้งอยู่บนแกนทิศทางเดียวกันอย่างเป็นระเบียบ
4. วัดอีค่าง (Wat E-Khang)
ชื่อวัดมาจากคำว่า "อีก้าง" (ภาษาเหนือแปลว่า ลิงค่าง) เนื่องจากเดิมเคยเป็นป่ารกชัฏที่มีฝูงค่างอาศัย โบราณสถานประกอบด้วยวิหารและเจดีย์ทรงระฆังคว่ำบนฐานเดียวกัน จุดนี้คือจุดที่เห็นหลักฐานทางธรณีวิทยาชั้นดินตะกอนน้ำท่วมโบราณลึกเกือบ 2 เมตรอย่างชัดเจนที่สุด
ตารางเปรียบเทียบวิธีการเที่ยวชมเวียงกุมกาม
- รถม้าโบราณ — 300 บาท/คัน, ใช้เวลา 45–60 นาที, จุ 2–3 คน, คลาสสิก ได้บรรยากาศย้อนยุค คนขับเป็นไกด์ท้องถิ่น
- รถรางไฟฟ้า (Tram) — 350–500 บาท/เที่ยวเหมา, ใช้เวลา 60–80 นาที, จุ 15–20 คน, เหมาะสำหรับคณะครอบครัวหรือกรุ๊ปทัวร์ มีวิทยากรบรรยาย
- จักรยานเช่า — 50 บาท/คัน/วัน, ไม่จำกัดเวลา, จุ 1 คน, เหมาะกับสายชิล สามารถแวะถ่ายรูปได้ทุกซอกซอย
- รถยนต์ส่วนตัว/Grab — ตามระยะทาง, ไม่จำกัดเวลา, ตามประเภทรถ, แอร์เย็น สะดวก แต่ถนนระหว่างซากโบราณสถานค่อนข้างแคบ
Local Insider Tips: คำแนะนำจากคนพื้นที่
- จุดเริ่มต้นการท่องเที่ยว: ควรเดินทางไปเริ่มต้นที่ศูนย์บริการข้อมูลเวียงกุมกาม (Wiang Kum Kam Information Center) เพื่อชมนิทรรศการโบราณวัตถุ แผนผังเมืองโบราณจำลอง และติดต่อเช่ารถม้าหรือรถรางอย่างเป็นทางการ
- ช่วงเวลาท่องเที่ยวที่ดีที่สุด: แนะนำช่วง 08:30 – 10:30 น. หรือ 15:30 – 17:00 น. เนื่องจากโบราณสถานส่วนใหญ่เป็นพื้นที่กลางแจ้ง ไม่มีหลังคาคลุม การนั่งรถม้าเปิดประทุนในช่วงเช้าหรือบ่ายคล้อยจะช่วยหลีกเลี่ยงแดดจัดและได้แสงเงาบนอิฐมอญโบราณที่สวยงาม
- การแต่งกายและความเคารพสถานที่: แม้ส่วนใหญ่จะเป็นซากปรักหักพังของวัดร้างที่แทรกตัวอยู่ในหมู่บ้านของชาวบ้าน แต่ถือเป็นเขตโบราณสถานศักดิ์สิทธิ์ ห้ามปีนป่ายขึ้นไปบนแนวกำแพงอิฐหรือฐานเจดีย์โบราณเด็ดขาด
เวียงกุมกามอยู่ห่างจากเมืองเก่าเพียง 5 กิโลเมตร เดินทางต่อไปเที่ยวชม สถานที่ท่องเที่ยวในคูเมืองเก่า ได้ในทริปเดียวกัน
สัมผัสรอยอดีตล้านนากับ Terra Lanna
ย้อนรอยประวัติศาสตร์การสร้างบ้านแปงเมืองของล้านนาอย่างลึกซึ้ง เลือกเข้าพักในโรงแรมบูติกชั้นนำริมแม่น้ำปิงและเขตเมืองเก่า หรือจองทัวร์นั่งรถม้าเจาะลึกโบราณคดีเวียงกุมกามพร้อมมัคคุเทศก์ผู้เชี่ยวชาญ เพื่อสัมผัสนครใต้พิภพอย่างแท้จริงกับ Terra Lanna
อ่านเพิ่มเติม: บทที่ ๓ (๒) วัดสำคัญ แหล่งโบราณคดี และอนุสาวรีย์