บทที่ ๑: พิธีกรรม ขันบูชา และศาสตร์แห่งการหยาดน้ำในจารีตล้านนาโบราณ
เจาะลึกความหมายของพิธีกรรมล้านนาโบราณ ลำดับเครื่องขันบูชา ขันแก้วตังสาม และศาสตร์แห่งการหยาดน้ำตามหลักพุทธศาสนาเถรวาท
สาระและคุณค่าแห่งพิธีกรรมทางศาสนา
พิธีกรรมในบริบทสังคมและพุทธศาสนาล้านนาโบราณ มิใช่เพียงแบบแผนภายนอกที่ไร้ความหมาย หากแต่ทำหน้าที่เป็นโครงสร้างค้ำจุนหลักธรรมคำสอนให้ดำรงอยู่ได้ในโลกรูปธรรม พระครูโสภณกิตติญาณจำแนกความสำคัญของพิธีกรรมออกเป็น ๖ ประการ ได้แก่
- เครื่องเสริมสร้างปสาทะศรัทธาในสิ่งศักดิ์สิทธิ์: ปลุกเร้าจิตใจให้เกิดความเลื่อมใสในพระรัตนตรัย
- เครื่องสร้างความสัมพันธ์กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์และเทวโลก: เป็นสะพานเชื่อมสภาวะจิตของมนุษย์สู่ทิพยภาวะ
- เครื่องจรรโลงอารมณ์และระดับสติปัญญา: โอบรับผู้คนทุกระดับฐานะทางจิตใจ ผู้มีปัญญาสูงมุ่งสู่ระดับปรัชญา ผู้มีปัญญาปานกลางเข้าหาจริยธรรม ส่วนมหาชนทั่วไปเข้าสู่ธรรมได้โดยอาศัยพิธีกรรม
- เครื่องห่อหุ้มจริยธรรมและปรัชญา: เปรียบประดุจเปลือกไม้ที่คอยปกป้องกระพี้และแก่นไม้ หากขาดเปลือก แก่นแท้แห่งธรรมย่อมไม่อาจตั้งอยู่ได้ยาวนาน
- ด่านแรกแห่งการดึงดูดใจ: บรรยากาศ แสง เสียง และการชุมนุม เป็นสิ่งดึงดูดให้ผู้คนภายนอกและต่างวัฒนธรรมหันมาให้ความสนใจศึกษาแก่นธรรมในลำดับถัดไป
- กุศโลบายการปฏิบัติธรรมด้วยความยำเกรง: เป็นการผสานหลักจริยธรรมและการฝึกสมาธิเข้ากับความศักดิ์สิทธิ์ เช่น การสำรวมจิตขณะสวดมนต์
พิธีกรรมจำแนกออกได้เป็น ๒ หมวดหลัก คือ พิธีกรรมทางพุทธศาสนา (แบ่งย่อยเป็น พิธีกรรมพุทธล้วน เช่น กฐิน อุโบสถกรรม อุปสมบท และพิธีกรรมแบบผสมผสานระหว่างพุทธกับความเชื่อท้องถิ่น เช่น พิธีสืบชาตา) และพิธีกรรมทางสังคม (แบ่งเป็น พิธีกรรมตามปฏิทิน เช่น สงกรานต์ วิสาขบูชา และพิธีกรรมจรตามโอกาส เช่น ทำบุญเลี้ยงพระ ทำบุญขึ้นบ้านใหม่)
ลำดับการกราบไหว้และเครื่องขันบูชาในวิหารล้านนา
ชาวไทยยวนหรือคนเมืองสืบทอดพุทธศาสนามานานนับพันปี วัดเป็นทั้งศูนย์กลางชุมชนและ "ที่อาบที่ชำระ" มลทินในจิตใจ ธรรมเนียมแต่โบราณเมื่อเดินทางถึงประตูวัด ชาวบ้านจะถอดรองเท้าไว้ตั้งแต่บันไดหรือหน้าซุ้มประตู และเดินเหยียบย่ำบนผืนทรายสะอาดที่นำมาปูลาดลานวัด จากนั้นจึงนำอาหารในปิ่นโต ถาด หรือขันโตก พร้อมพานดอกไม้ขึ้นสู่วิหาร
เมื่อเข้าสู่วิหาร ต้องกราบพระรัตนตรัย ๓ ครั้ง เรียกว่า "กราบพระแก้วเจ้าสามผะก๋าน" ก่อนเริ่มประกอบพิธีด้วยชุดขันบูชาตามลำดับขั้นอันเคร่งครัด:
- ขันแก้วตังสาม (พานพระรัตนตรัย): พานไม้กลึงหรือแกะสลักรูปพญานาคสามตัวหันหน้าไปคนละทิศ กว้างประมาณ ๑๘–๒๐ นิ้ว สูงจากพื้นราว ๓๐ นิ้ว ลงรัก ชาด ปิดทอง และเขียนลายรดน้ำ ใช้เป็นตัวแทนรองรับเครื่องบูชาพระรัตนตรัย การใส่เครื่องบูชาต้องเรียงลำดับ: ธูป ๓ ดอก (บูชาพระปัญญาคุณ พระบริสุทธิคุณ พระมหากรุณาคุณ สวดบท พุทธคุณัง ปูเชมิ), เทียน ๒ เล่ม (บูชาพระธรรมและพระวินัย สวดบท ธัมมคุณัง ปูเชมิ), ดอกไม้บูชาพระสงฆ์ทั้งในอดีตและปัจจุบัน (สวดบท สังฆคุณัง ปูเชมิ) และข้าวตอกวางไว้กึ่งกลางขัน เพื่อเป็นนิมิตหมายแห่งสติปัญญาที่แตกฉานและความเจริญแพร่หลายของพระศาสนา โบราณจารย์ยังนิยมกำกับด้วยคาถาหัวใจย่อว่า อิ สวา สุ หรือกล่าวคำว่า อุปัชฌามิ
- ขันศีล: พานดอกไม้ ธูป ๑ ดอก เทียน ๑ เล่ม พร้อมข้าวตอก ประเคนแด่พระสงฆ์องค์ประธานเพื่อขอรับศีลห้าหรือศีลแปด
- ขันสูมาครัวทาน: พานดอกไม้ธูปเทียนสำหรับกล่าวกราบขอขมา (สูมา) เพื่อชำระความบริสุทธิ์ของไทยทานทั้งหมด ป้องกันมลทินจากการเดินข้าม ฝุ่นละออง หรือเส้นผมตกหล่น ก่อนประเคนแด่คณะสงฆ์ ในพิธีใหญ่หรืองานมงคล เช่น ขึ้นบ้านใหม่ อาจใช้น้ำขมิ้นส้มป่อยแทน
- ขันนิมนต์: พานดอกไม้สำหรับอาราธนานิมนต์พระภิกษุสามเณรขึ้นนั่งอาสน์สงฆ์เพื่อประกอบศาสนกิจอย่างเป็นทางการ แสดงถึงความเคารพยำเกรงโดยไม่นิมนต์ด้วยวาจาปากเปล่า
- ขันนำตาน (ขันนำทาน): พานดอกไม้ผูกด้ายสายสิญจน์โยงสู่วัตถุทานขนาดใหญ่ที่ไม่สามารถยกประเคนด้วยมือได้ (เช่น เสนาสนะ อาคาร หรือสิ่งของหนัก) เพื่อเปิดโอกาสให้ญาติโยมทุกเพศทุกวัยได้มีส่วนร่วมในการน้อมถวายพร้อมเพรียงกัน
ปรัชญาและศาสตร์แห่งการหยาดน้ำ (กรวดน้ำ)
การหยาดน้ำหรือกรวดน้ำ เป็นการแสดงออกทางรูปธรรมเพื่ออุทิศผลบุญ (ปัตติทานมัย) ย้อนกลับไปตั้งแต่ครั้งพระเจ้าพิมพิสารถวายวัดเวฬุวันมหาวิหารแก่พระพุทธองค์ แล้วทรงหลั่งน้ำลงบนแผ่นดินเพื่ออุทิศส่วนกุศลแก่พระประยูรญาติที่ไปเกิดเป็นเปรต
ในคติล้านนา น้ำต้น (คนโทน้ำ) จะวางบนถาดหรือสลุงข้างธรรมาสน์ มัคนายก (ปู่อาจารย์) หรือพระสงฆ์ประธานจะเป็นผู้รินน้ำหยาดลงในภาชนะ แล้วนำไปเทลงสู่ผืนดินโคนต้นไม้ เพื่อให้พระแม่ธรณีร่วมเป็นสักขีพยาน
รูปแบบการหยาดน้ำ ๔ ประเภท:
- อุสโสทก: การหยาดน้ำอุทิศแก่บรรพชน ผู้ล่วงลับ เทพยดา และสรรพสัตว์ กระทำขณะพระสงฆ์เริ่มสวดบท ยะถา วาริวะหา...
- ปัตตโนทก: การหยาดน้ำเพื่อประโยชน์ส่วนตน มุ่งเน้นการตั้งจิตอธิษฐานขอความสวัสดี ปราศจากโรคภัยและความสำเร็จในชีวิต กระทำเมื่อเสร็จสิ้นการสวดหรือพิธีสงฆ์
- ทักขิโณทก: การหยาดน้ำเป็นเครื่องหมายแห่งการสละกรรมสิทธิ์ในวัตถุทานขนาดใหญ่ที่ไม่สามารถยกเคลื่อนย้ายได้
- สักโขทก: การหลั่งน้ำลงสู่แผ่นดินให้พระแม่ธรณีรับรู้เฉกเช่นคราวพระโพธิสัตว์สิทธัตถะทรงบำเพ็ญบารมีจนพระแม่ธรณีบีบมวยผมหลั่งน้ำปราบพญามาร
โบราณจารย์ย้ำเตือนว่า การเอานิ้วมือไปรองรับสายน้ำหยาด หรือการจับชายเสื้อเกาะแขนกันต่อ ๆ ไปนั้น เป็นความเข้าใจคลาดเคลื่อน สิ่งที่ส่งผลบุญแท้จริงคือ "ภาษาใจ" หรือเจตนาอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว การใช้บทสวดบาลีสั้น (เช่น อิทัง เม ญาตีนัง โหตุ... หรือ กะตัง ปุญญะผะลัง มัยหัง...) หรือการอธิษฐานด้วยภาษาไทย/คำเมือง ย่อมยังประโยชน์สูงสุดแก่ผู้บำเพ็ญกุศลทั้งปวง
