ตอนที่ ๒: ปูชนียบุคคล บูรพาจารย์รำลึก และสายธารพระป่ากรรมฐานแห่งวัดเจดีย์หลวง
ตอนที่ ๒ วัดเจดีย์หลวง: ปูชนียบุคคล บูรพาจารย์สายพระป่า ท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ การธุดงค์ ๑๑ ปีของหลวงปู่มั่นในล้านนา และมหาปราชญ์พระมหามื่น
พระอุบาลีคุณูปมาจารย์: ปฐมาจารย์ผู้เปิดศักราชธรรมยุตในล้านนา
ประวัติศาสตร์ยุคใหม่ของวัดเจดีย์หลวงเริ่มต้นขึ้นอย่างเป็นทางการในวันที่ ๒๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๑ เมื่อพระเดชพระคุณพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) อดีตเจ้าอาวาสวัดบรมนิวาส กรุงเทพฯ ได้เดินทางด้วยขบวนรถไฟขึ้นสู่นครเชียงใหม่ พร้อมด้วยคณะสงฆ์ ๓๕ รูป และศรัทธาอุบาสกอุบาสิกากว่า ๕๐ คน เพื่อรับหน้าที่เป็นปฐมเจ้าอาวาสวัดเจดีย์หลวง
ท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ เป็นพระมหาเถระผู้มีปฏิปทาและบารมีธรรมอันกว้างไกล ท่านเกิดเมื่อวันที่ ๒๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๓๙๙ ณ บ้านหนองไหล จังหวัดอุบลราชธานี เป็นศิษย์สายตรงของเจ้าอธิการม้าว เทวธมฺมี (สัทธิวิหาริกในล้นเกล้าฯ รัชกาลที่ ๔) ท่านเคยดำรงตำแหน่งเจ้าคณะมณฑลอีสาน เจ้าอาวาสวัดศุภรัตนาราม และเป็นผู้ก่อตั้งคณะสงฆ์ธรรมยุตในนครจำปาศักดิ์ ประเทศลาว เมื่อท่านก้าวเข้ามายังวัดเจดีย์หลวงซึ่งในขณะนั้นตกอยู่ในสภาพเกือบเป็นวัดร้าง ท่านได้รวบรวมวัดโบราณรอบข้าง ๔ วัด (วัดหอธรรม วัดสุขมิ้น วัดสบฝาง และวัดเจดีย์หลวง) ผนวกเข้าเป็นอารามเดียวกัน สร้างโรงเรียนพระปริยัติธรรม รื้อสร้างพระวิหารหลวงใหม่ (พ.ศ. ๒๔๗๒) และจัดตั้งประเพณีทำบุญสลากภัตขึ้นเป็นประจำปี ท่านครองวัดเจดีย์หลวงอยู่ ๔ พรรษา ก่อนกลับไปมรณภาพ ณ วัดบรมนิวาส เมื่อวันที่ ๑๙ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๕ สิริอายุ ๗๗ ปี พรรษา ๕๕
พระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต: กำเนิด "มุตโตทัย" และรอยจาริก ๑๑ ปีในดงดอยล้านนา
หลังการมรณภาพของท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ พระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต พระมหาเถระแม่ทัพธรรมแห่งสายพระป่ากรรมฐาน ได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสวัดเจดีย์หลวง องค์ที่ ๒ (พ.ศ. ๒๔๗๕–๒๔๗๖)
พระอาจารย์มั่นเกิดเมื่อวันที่ ๒๐ มกราคม พ.ศ. ๒๔๑๓ ณ บ้านคำบง อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี ท่านได้เดินทางร่วมคณะขึ้นมาเชียงใหม่พร้อมกับท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ในปี พ.ศ. ๒๔๗๑ ในระหว่างที่พำนัก ณ วัดเจดีย์หลวง พระอาจารย์มั่นได้แสดงพระธรรมเทศนาอบรมจิตตภาวนาแก่ศิษยานุศิษย์อย่างลึกซึ้ง จนเป็นที่มาของคัมภีร์ธรรมะอมตะชื่อ "มุตโตทัย" (แปลว่า แดนเกิดแห่งความหลุดพ้น) ซึ่งท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ เคยกล่าวยกย่องไว้ว่า "ท่านมั่นแสดงธรรมไพเราะมาก หาผู้เสมอเหมือนได้ยาก"
นอกจากนี้ ณ พระอุโบสถวัดเจดีย์หลวง เมื่อวันที่ ๑๔ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๕ ได้เกิดเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ที่ต้องจารึกไว้ นั่นคือการอุปสมบทของพระปลัดเกตุ วณฺณโก ซึ่งเป็นพระภิกษุเพียงรูปเดียวในชีวิตที่พระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ยอมรับทำหน้าที่เป็น "พระอุปัชฌาย์" ให้โดยตรง
ด้วยอุปนิสัยรักความสงบวิเวก พระอาจารย์มั่นดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสอยู่เพียง ๑ พรรษา พอออกพรรษาแล้ว ท่านจึงได้ละทิ้งตำแหน่งทางการบริหารเพื่อออกจาริกธุดงค์บำเพ็ญสมณธรรมตามป่าเขาลำเนาไพรในเขตอำเภอแม่ริม แม่แตง พร้าว สันทราย เชียงดาว ตลอดจนจังหวัดเชียงราย นานถึง ๑๑ ปีเต็ม (พ.ศ. ๒๔๗๑–๒๔๘๒) จนกระทั่งในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๒ ท่านได้เดินทางกลับมาอำลานครเชียงใหม่ ณ วัดเจดีย์หลวง และได้แสดงพระธรรมเทศนาครั้งประวัติศาสตร์ในวันวิสาขบูชาชื่อว่า "เทศน์ซ้ำท้ายความแก่" ก่อนจะเดินทางมุ่งหน้าสู่อุดรธานีและสกลนคร และไม่เคยหวนกลับมายังล้านนาอีกเลยจนกระทั่งดับขันธวิบากเมื่อวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๒ สิริอายุ ๘๐ ปี พรรษา ๕๘
สายธารอดีตเจ้าอาวาสและมหาปราชญ์แห่งล้านนา
- พระพุทธิโสภณ (แหวว ธมฺมทินฺโน) (เจ้าอาวาส พ.ศ. ๒๔๗๗–๒๕๐๒): ชาวยกกระบัตรเมืองเพชรบุรี ผู้ติดตามท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ มาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๗๑ เป็นพระเถระผู้พูดน้อย มักน้อย สันโดษ และเป็นเสาหลักนำพาวัดเจดีย์หลวงผ่านพ้นวิกฤตการณ์สงครามโลกครั้งที่ ๒
- พระธรรมดิลก (ขันติ์ ขนฺติโก) (เจ้าอาวาส พ.ศ. ๒๕๐๒–๒๕๓๔): ชาวปราจีนบุรี ผู้บรรพชาเป็นสามเณรติดตามท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ขึ้นมาเชียงใหม่ตั้งแต่อายุ ๑๖ ปี และจำพรรษาอุทิศชีวิตพัฒนาวัดเจดีย์หลวงยาวนานถึง ๖๓ ปีเต็ม จนกระทั่งถึงแก่มรณภาพด้วยโรคหัวใจล้มเหลว เมื่อวันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๓๔ สิริอายุ ๘๑ ปี พรรษา ๖๐
- พระธรรมดิลก (จันทร์ กุสโล) (เจ้าอาวาส พ.ศ. ๒๕๓๕–ปัจจุบัน [๒๕๓๙]): ชาวป่าซาง จังหวัดลำพูน บวชเรียน ณ วัดเจดีย์หลวง เป็นศิษย์เอกที่สืบทอดปฏิปทา เป็นผู้ก่อตั้งโรงเรียนเมตตาศึกษาเพื่อเด็กยากจน และขยายวิทยาเขตมหามกุฏราชวิทยาลัย (มมร. วิทยาเขตล้านนา)
- พระมหามื่น วุฑฺฒิญาโณ (ป.ธ.๓): พระเถระนักปราชญ์ประวัติศาสตร์แห่งวัดหอธรรม ผู้เป็นกำลังสำคัญในการตรวจชำระและปริวรรตตำนานประวัติศาสตร์ล้านนาโบราณกว่า ๒๐ คัมภีร์ (เช่น ตำนานทุ่งตุง, ตำนานพระนอน, ตำนานดอยตุง, ตำนานเมืองเชียงใหม่, ตำนานพระแก่นจันทน์แดง) เปิดคลังความรู้สู่คนรุ่นหลังจวบจนปัจจุบัน