บทที่ ๕: ศิลปกรรมวัดเจ็ดยอด มหาเจดีย์พุทธคยาจำลอง เทวทัศน์ปูนปั้น ๗๐ องค์ และเทคนิควิทยาช่างหลวงล้านนา
บทที่ ๕ ศิลปกรรมวัดเจ็ดยอด: มหากาพย์วิหารเจ็ดยอดพุทธคยาจำลอง เจาะลึกปูนปั้นเทวดา ๗๐ องค์ ลายเมฆจีน และสูตรลับปูนตำล้านนาโบราณ
วิหารเจ็ดยอด: มหารัตนบัลลังก์แห่งพุทธคยาและวิศวกรรมศิลาแลง
หัวใจทางสถาปัตยกรรมของวัดเจ็ดยอด คือ "วิหารเจ็ดยอด" หรือพระสถูปเจดีย์ประธาน ซึ่งจำลองเค้าโครงมาจากมหาโพธิวิหารแห่งพุทธคยา ประเทศอินเดีย ผสมผสานเทคนิคก่อสร้างอุโมงค์โค้งตันของพุกาม ตัวอาคารชั้นล่างก่อด้วย ศิลาแลง (Laterite) หนาทึบอย่างมั่นคง ก่อเป็นคูหาอุโมงค์เพดานโค้ง (Vault) สองชั้น ผนังหนามีบันไดแคบเจาะทะลุขึ้นสู่ชั้นดาดฟ้าหลังคา ซึ่งทำหน้าที่เป็นลานรับน้ำหนักพระเจดีย์ทั้ง ๗ องค์ ได้แก่:
- เจดีย์ประธานองค์กลาง: สถูปทรงกรวยสี่เหลี่ยมสอบสูงคล้ายศิขระแบบอินเดีย ประดับช่องซุ้มเรือนแก้ว ๒๗ ช่อง
- เจดีย์บริวารประจำทิศ ๔ องค์: สถูปทรงสี่เหลี่ยมย่อมุมประจำมุมทั้งสี่
- เจดีย์ทรงระฆังกลม ๒ องค์: ประดิษฐานอยู่บนมุขยื่นด้านหน้า สะท้อนอิทธิพลหินยานลังกา
นักโบราณคดีชี้ว่า การใช้ศิลาแลงก่อเป็นอาคารสองชั้นที่รองรับเจดีย์ถึง ๗ องค์บนหลังคา แสดงถึงอัจฉริยภาพทางวิศวกรรมโครงสร้างของช่างหลวงล้านนาในรัชสมัยพญาติโลกราช โดยนำศิลาแลงมาสกัดเชื่อมต่ออย่างประณีตและฉาบเคลือบผิวภายนอกด้วยปูนตำชั้นเลิศ
เทวทัศน์ปูนปั้น ๗๐ องค์: มงกุฎแห่งประติมากรรมล้านนา
ผนังภายนอกของวิหารเจ็ดยอดได้รับการประดับประดาด้วย ประติมากรรมปูนปั้นรูปเทวดา (เทพชุมนุม) ทั้งสิ้น ๗๐ องค์ (ยืน ๑๔ องค์, นั่งขัดสมาธิราบและขัดสมาธิเพชร ๕๖ องค์) จำลองฉากเหล่าเทพยดาเสด็จมาชุมนุมแซ่ซ้องสรรเสริญเมื่อครั้งพระพุทธองค์ตรัสรู้ สกุลช่างล้านนาได้รังสรรค์พระพักตร์ของเทวดาออกเป็น ๓ รูปแบบหลัก:
- พระพักตร์รูปไข่ (อุดมคติ): พระขนงโก่งเรียว พระเนตรหรี่ต่ำ พระโอษฐ์แย้มยิ้มละมุนละไม สะท้อนความสงบหลุดพ้นจากโลกียวิสัย (รับอิทธิพลจากศิลปะสุโขทัยและศรีสัชนาลัย)
- พระพักตร์เรียวยาวคล้ายสตรี ("หน้านาง"): มีความอ่อนช้อย พระนาสิกโด่งคม ปลายคางมนกลม
- พระพักตร์สี่เหลี่ยม: กรามเด่นคมคาย แสดงพลังอำนาจและความเข้มแข็ง (รับอิทธิพลศิลปะอู่ทองและอยุธยาตอนต้น)
เครื่องประดับและอาภรณ์ของเทวดาได้รับการปั้นแต่งอย่างวิจิตรพิสดาร สวม มงกุฎทรงกรวยยอดแหลม ซ้อนชั้น ประดับกระจังหน้าลายดอกไม้ เบื้องหลังพระเศียรมี ประภามณฑล (รัศมี) ทรงกลม ทรงไข่ หรือทรงใบโพธิ์ สวม กุณฑล (ตุ้มหู) คล้ายพวงอุบะหรือลายดอกไม้ สวม กรองศอ (สร้อยคอ) ตกแต่งด้วยเม็ดลูกประคำเรียงร้อยหลายสาย และที่โดดเด่นที่สุดคือ "สายธุรำ" (ยัญโญปวีต / สายสังวาล) สายสร้อยศักดิ์สิทธิ์ของพราหมณ์ชั้นสูงที่พาดจากไหล่ซ้ายลงมายังเอวขวา นุ่ง ผ้าทรง (Dhoti) พับซ้อนเป็นริ้วระบาย ทอดชายผ้าพาดสะบัดพริ้วไหวดุจมีชีวิตตามแรงลม
ลายเมฆจีนและพุทธศิลป์ข้ามวัฒนธรรม
นอกจากลวดลายกนกเครือเถาล้านนาดั้งเดิม (ลายก้านต่อดอก ลายกระจัง ลายพุดตาน) ผนังของวิหารเจ็ดยอดยังปรากฏ "ลายก้อนเมฆพริ้ว" (ลายเมฆจีน) ที่ได้รับอิทธิพลโดยตรงจากลวดลายบนเครื่องเคลือบดินเผาลายครามของ จีนราชวงศ์หมิง (รัชศกหงอู่–หย่งเล่อ) ซึ่งเผยแพร่เข้ามาตามเส้นทางการค้าทางบกและทางเรือในพุทธศตวรรษที่ ๒๐ สะท้อนว่าล้านนาในยุคพญาติโลกราชมิได้ปิดกั้นตนเอง หากแต่เป็นศูนย์กลางที่เปิดรับและสังเคราะห์ศิลปวิทยาการระดับโลก
วิทยาการปูนตำและการฝัง "ตะปูจีน"
จากการสำรวจเชิงอนุรักษ์ของกรมศิลปากร ความคงทนถาวรของปูนปั้นวัดเจ็ดยอดที่ยืนหยัดผ่านแดดฝนมากว่า ๕๐๐ ปี เกิดจากภูมิปัญญาเคมีและวัสดุศาสตร์โบราณ:
- โครงสร้างยึดเหนี่ยว: ช่างโบราณมิได้ปั้นปูนแปะบนผนังศิลาแลงโดยตรง แต่ใช้วิธีเจาะร่องบนผนังศิลาแลงลึกประมาณ ๑๐–๑๕ เซนติเมตร แล้วนำอิฐเผามาเรียงสอดเป็นแกนรับน้ำหนัก บางจุดใช้ "ตะปูจีน" (เหล็กสี่เหลี่ยมปลายแหลมงอ) ตอกฝังลึกเข้าไปในเนื้อหินเป็นเดือยยึดโครงสร้าง
- สูตรปูนตำล้านนา: เนื้อปูนประกอบด้วย ปูนขาวหมัก (หินปูนเผาบ่มน้ำ), ทรายแม่น้ำคัดละเอียด, น้ำอ้อยเคี่ยวเหนียว (เป็นสารยึดเกาะอินทรีย์), กาวเคี่ยวจากหนังสัตว์ (เพิ่มความยืดหยุ่นและกันซึม), และ เยื่อเปลือกกระดาษสา (ทำหน้าที่คล้ายเส้นใยเสริมแรง) ปูนตำสูตรนี้ทำให้เนื้อปูนมีความเหนียว นุ่มมือขณะขึ้นรูป และเมื่อเซ็ตตัวจะแข็งแกร่งดุจหินผา ทนทานต่อการเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิและความชื้นอย่างน่าอัศจรรย์
